Lipidogram is een van de belangrijkste tests voor de beoordeling van cardiovasculaire risico's, en HDL- en LDL-cholesterol zijn de belangrijkste indicatoren ervan. Sporters denken vaak dat regelmatige training automatisch de bloedvaten beschermt. Dit is gedeeltelijk waar, maar voeding, genetica en vooral hormonale medicijnen kunnen het beeld dramatisch veranderen. De redactie legt uit wat de analyse meet en hoe je deze moet lezen.
Lipoproteïnen: een transportsysteem voor vetten
Cholesterol en triglyceriden lossen niet op in water, dus bewegen ze zich in het bloed als onderdeel van lipoproteïnen – deeltjes waarvan de vetkern omgeven is door een omhulsel van fosfolipiden en apolipoproteïne-eiwitten. Lipoproteïnen variëren in grootte, dichtheid en functie.
Lipoproteïne met lage dichtheid (LDL) transporteert cholesterol van de lever naar de weefsels. Elk LDL-deeltje bevat één molecuul apolipoproteïne B. Als er te veel deeltjes in het bloed zitten, dringen ze door de wanden van de bloedvaten, blijven daar vastzitten en veroorzaken de vorming van atherosclerotische plaque.
Lipoproteïnen met hoge dichtheid (HDL) nemen deel aan het omgekeerde transport van cholesterol – van weefsels, in het bijzonder, van de vaatwand, terug naar de lever. Het belangrijkste HDL-eiwit is apolipoproteïne A-I. Vanwege deze functie kreeg HDL de bekende naam "goede cholesterol" en LDL - "slecht".
In feite meet de analyse niet de deeltjes zelf, maar de hoeveelheid cholesterol die ze bevatten. Daarom is het correct om te zeggen "LDL-cholesterol" (LDL-C) en "HDL-cholesterol" (HDL-C). Dit verschil is belangrijk om te begrijpen waarom sommige mensen aanvullende tests nodig hebben, zoals apolipoproteïne B.
Wat het lipidogram laat zien en hoe het wordt berekend
Een standaard lipidenprofiel omvat totaal cholesterol, triglyceriden, HDL-C en LDL-C. Vaak voegt het laboratorium een geschat niet-HDL-cholesterol (totaal cholesterol minus HDL) en een atherogene index toe. In Oekraïne worden de resultaten doorgaans weergegeven in mmol/l.
LDL-cholesterol wordt meestal niet direct gemeten, maar berekend. De klassieke formule van Friedwald (1972) trekt HDL-cholesterol en het aandeel triglyceriden af van het totale cholesterol. Het werkt goed met normale triglyceriden, maar verlaagt het LDL bij een verhoogd en een zeer laag LDL. Voor dergelijke gevallen worden nauwkeurigere methoden voorgesteld, met name de Martin-Hopkins (2013)-benadering, of directe metingen.
De consensus van de European Atherosclerosis Society en de European Federation of Laboratory Medicine (Nordestgaard et al., 2016) erkende dat vasten niet verplicht is voor een routinematig lipidogram: na een normale maaltijd veranderen de waarden weinig. Bij hoge triglyceriden is het echter beter om de analyse op een lege maag te herhalen.
| Index | Benchmark voor beoordeling | Commentaar |
|---|---|---|
| HDL-C | Minder dan ~1,0 mmol/l bij mannen en ~1,2 mmol/l bij vrouwen — een indicator van verhoogd risico | Zeer hoge waarden betekenen geen extra bescherming |
| LDL-C | Doel hangt af van het algehele risico: voor mensen met een laag risico ESC/EAS — minder dan 3,0 mmol/L | Voor hoge en zeer hoge risico's zijn de doelstellingen veel lager |
| Niet-HDL-cholesterol | Ongeveer 0,8 mmol/l boven LDL-doel | Houdt rekening met alle atherogene deeltjes |
Deze cijfers zijn richtlijnen uit de ESC/EAS-richtlijnen van 2019. Het individuele doel wordt bepaald door de arts, waarbij rekening wordt gehouden met bloeddruk, roken, diabetes, familiegeschiedenis en andere risicofactoren.
LDL als oorzaak van atherosclerose
De rol van LDL-C bij de ontwikkeling van atherosclerose is een van de meest bewezen stellingen van de moderne geneeskunde. Een consensusverklaring van de European Atherosclerose Society (Ference et al., 2017) vatte het bewijsmateriaal uit genetische, epidemiologische en klinische onderzoeken samen en concludeerde dat LDL een oorzaak is van atherosclerotische hart- en vaatziekten, en niet alleen een marker.
Een belangrijke conclusie van dit werk is dat cumulatieve belasting belangrijk is: LDL-niveau vermenigvuldigd met de duur. Een matig verhoogd cholesterol gedurende tientallen jaren kan niet minder schadelijk zijn dan een hoog cholesterolgehalte, maar dan op de korte termijn. Daarom is controle op jonge leeftijd, wanneer atleten zich doorgaans gezond voelen, praktisch zinvol.
Het verlagen van LDL op welke manier dan ook (dieet, statines, ezetimibe of andere middelen) vermindert proportioneel het risico op cardiovasculaire voorvallen in klinische onderzoeken. Daarom blijft LDL het belangrijkste therapiedoel in internationale richtlijnen.
Bij HDL is het beeld ingewikkelder. Een laag niveau gaat gepaard met een hoger risico, maar pogingen om HDL medisch te verhogen hebben de incidentie van hartaanvallen niet verminderd. En zeer hoge waarden, volgens Madsen et al. (2017), worden zelfs in verband gebracht met een verhoogde sterfte. HDL is dus eerder een marker voor de algehele metabolische gezondheid dan een direct doelwit.
Waarom het lipidogram belangrijk is voor een atleet
Regelmatige aërobe training heeft een matig gunstig effect op de lipiden. Een meta-analyse door Kodama et al. (2007) toonden een kleine maar consistente toename van HDL-C aan bij aerobe oefeningen, en uit een onderzoek van Kraus et al. (2002) toonden aan dat het trainingsvolume belangrijker was dan de intensiteit voor het verbeteren van het lipoproteïneprofiel.
Training heft de genetica echter niet op. Familiaire hypercholesterolemie komt voor bij ongeveer één op de honderden personen en resulteert in een hoog LDL-gehalte vanaf de kindertijd, ongeacht de levensstijl. Een atleet met deze erfelijkheid kan zich geweldig voelen terwijl hij versnelde atherosclerose heeft.
De voeding van atleten is ook niet altijd "cardiovriendelijk": een grote hoeveelheid verzadigd vet tijdens perioden van gewichtstoename verhoogt het LDL. Vooral merkbare veranderingen in lipiden worden waargenomen tegen de achtergrond van anabole androgene steroïden. De Endocrine Society Science Statement (Pope et al., 2014) beschrijft significante reducties in HDL en vaak stijgingen in LDL als een van de meest consistente effecten van deze medicijnen.
- Sporters met ernstige erfelijkheid (vroege hartaanvallen in de familie).
- Krachtsporters in periodes van gewichtstoename met hoge consumptie van verzadigde vetten.
- Mensen die hormonale medicijnen gebruiken - voor, tijdens en na.
- Sportveteranen ouder dan 35–40 jaar als onderdeel van een algemeen cardiologisch onderzoek.
Hoe u zich moet voorbereiden en hoe vaak u moet slagen
Voor de meeste mensen kan een lipidogram worden gemaakt zonder strikt vasten, maar voor vergelijking in dynamiek is het handiger om dezelfde omstandigheden te observeren: in de ochtend, na 10-12 uur zonder voedsel, zonder alcohol de dag ervoor. Zware inspanning de avond vóór de test kan de triglyceriden tijdelijk verlagen, dus het is het beste om ongewone oefeningen te vermijden.
Een acute ziekte, operatie of letsel verlaagt tijdelijk het cholesterolgehalte, dus de analyse gedurende deze periode is niet erg informatief. Het is beter om een paar weken te wachten na herstel.
Volwassenen zonder risicofactoren wordt aangeraden om hun lipidenprofiel eens in de paar jaar te controleren. Voor sporters die farmacologische geneesmiddelen gebruiken of erfelijke risicofactoren hebben, kan de arts een frequentere controle voorschrijven.
Als LDL boven het streefniveau ligt of de triglyceriden hoog zijn, kan de arts aanvullend apolipoproteïne B en lipoproteïne(a) voorschrijven, indicatoren die het risico verduidelijken.
Redactionele conclusies
LDL-C is een bewezen oorzakelijke factor bij atherosclerose, en het niveau ervan gedurende het hele leven bepaalt het risico. HDL-C is een belangrijke marker, maar het heeft geen zin om deze naar boven te ‘bijstellen’.
Training verbetert het lipidenprofiel, maar compenseert niet erfelijkheid, onevenwichtige voeding of de invloed van hormonale medicijnen. Een lipidogram is een eenvoudige, betaalbare en zeer informatieve analyse voor iedereen die aan gezondheid op de lange termijn denkt.
De redactie raadt ook aan om "HDL en LDL boven of onder normaal: oorzaken bij sporters en wat te doen", "Apolipoproteïne B: wat de analyse laat zien en waarom het belangrijk is voor de sporter" en "Triglyceriden: wat de analyse laat zien en waarom het belangrijk is voor de sporter" te lezen.
Lijst met gebruikte literatuur
- Mach F, Baigent C, Catapano AL, et al. 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias: lipid modification to reduce cardiovascular risk. Eur Heart J. 2020;41(1):111â188.
- Ference BA, Ginsberg HN, Graham I, et al. Low-density lipoproteins cause atherosclerotic cardiovascular disease. 1. Evidence from genetic, epidemiologic, and clinical studies. Eur Heart J. 2017;38(32):2459â2472.
- Friedewald WT, Levy RI, Fredrickson DS. Estimation of the concentration of low-density lipoprotein cholesterol in plasma, without use of the preparative ultracentrifuge. Clin Chem. 1972;18(6):499â502.
- Nordestgaard BG, Langsted A, Mora S, et al. Fasting is not routinely required for determination of a lipid profile. Eur Heart J. 2016;37(25):1944â1958.
- Kodama S, Tanaka S, Saito K, et al. Effect of aerobic exercise training on serum levels of high-density lipoprotein cholesterol: a meta-analysis. Arch Intern Med. 2007;167(10):999â1008.
- Kraus WE, Houmard JA, Duscha BD, et al. Effects of the amount and intensity of exercise on plasma lipoproteins. N Engl J Med. 2002;347(19):1483â1492.
- Madsen CM, Varbo A, Nordestgaard BG. Extreme high high-density lipoprotein cholesterol is paradoxically associated with high mortality in men and women. Eur Heart J. 2017;38(32):2478â2486.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341â375.
